Çocuğun Üstün Yararı ve Velayet Kararları

Çocuğu ilgilendiren her uyuşmazlıkta hâkimin elindeki asıl pusula, çocuğun üstün yararı ilkesidir. Velayetin kime bırakılacağı, kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı, evlat edinmeye izin verilip verilmeyeceği bu ölçütle belirlenir. İlke, anne ya da babanın haklılığını değil, çocuk için en iyi çözümün ne olduğunu araştırmayı emreder. Yargı kararlarında zayıfı güçlüye karşı koruyan en üst ilke olarak nitelendirilir.

Bu yazıda ilkenin hukuki niteliğini ve unsurlarını, farazi düşünce ölçütünü, velayet ve evlat edinme davalarındaki uygulanışını, sosyal inceleme raporunun hazırlanışı ile rapora itirazı, idrak çağındaki çocuğun dinlenmesini, engelli çocuklarda yöntem farkını ve çocuk dinlenmeden verilen kararların kanun yolundaki akıbetini ayrıntılı biçimde anlatıyorum.

Çocuğun üstün yararı ilkesinin hukuki niteliği ve kaynakları

Çocuğun üstün yararı, çocuğu ilgilendiren tüm işlemlerde öncelikle gözetilmesi gereken temel ve yol gösterici bir ilkedir. Bir hak değil, hak ve yetkilerin nasıl kullanılacağını belirleyen bir ölçüttür. Hâkimin takdirini serbest bırakmaz, o takdiri belirli bir yöne yöneltir: çocuk lehine olan çözümün tercih edilmesine.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/3673, K. 2025/7056, T. 10.09.2025 kararında ilkenin en genel tanımı yapılmıştır: çocuğun yararlarının her zaman ve her koşulda öncelikle korunması olup, çocuk hukukunda karşılaşılan tüm sorunlarda görevli ve yetkililere yol gösteren, çocuk yararına çözümün tercih edilmesini emreden, zayıfı güçlüye karşı koruyan en üst ilkedir. Aynı kararda ilkenin çocuğu ilgilendiren her işte göz önüne alınması zorunlu bir ölçüt, bir kılavuz olduğu belirtilmiştir.

Bu kararda ayrıca ilkenin toplumsal boyutuna işaret edilmiştir: çocuğun üstün yararına gereken önemin verilmesi yalnızca çocuğun ya da ana babanın değil, toplumun da menfaatinedir; çünkü çocuğun sosyal, kültürel, fiziksel ve psikolojik yönden olumlu gelişimi, ilerde toplumda zararlı davranışların ortaya çıkmasını da engelleyecektir.

Kaynaklar bakımından ilke hem uluslararası hem iç hukuk metinlerine dayanır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23126, K. 2014/7079, T. 27.03.2014 kararında dayanaklar sayılmıştır: Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 3, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m. 1, Türk Medeni Kanunu m. 339/1, m. 343/1, m. 346/1 ve Çocuk Koruma Kanunu m. 4/b. Aynı dayanaklar Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2837, K. 2022/4449, T. 16.05.2022; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5760, K. 2025/2320, T. 04.03.2025 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/3966, K. 2025/6738, T. 01.07.2025 kararlarında da tekrarlanmıştır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8525, K. 2024/4660, T. 24.06.2024 kararında Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 3. maddesi uyarınca çocukları ilgilendiren her türlü faaliyette çocuğun yararının temel düşünce olduğu vurgulanmıştır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5611, K. 2025/3196, T. 27.03.2025 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/1901, K. 2025/9923, T. 19.11.2025 kararlarında ise ilkenin 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve ilgili uluslararası sözleşmeler gereğince öncelikli olarak gözetilmesi gerektiği tespit edilmiştir.

Üstün yararın unsurları: hangi başlıklar birlikte değerlendirilir

Çocuğun yararı tek boyutlu değildir. İçtihatta bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki, sosyal, kültürel, hukuki ve ekonomik gelişimin bir bütün olarak sağlanması aranır. Bu başlıklardan yalnızca birine, örneğin gelir düzeyine dayanan bir velayet kararı eksik değerlendirme sayılır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2045, K. 2021/1154, T. 05.10.2021 kararında çocuğun üstün yararı denildiğinde çocuğun bedensel, zihinsel, duygusal, sosyal, kültürel, ahlaki, hukuki ve ekonomik bakımlardan sağlıklı, dengeli ve özgür bir biçimde geliştirilmesinin, korunup kollanmasının anlaşıldığı belirtilmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23126, K. 2014/7079, T. 27.03.2014; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8525, K. 2024/4660, T. 24.06.2024 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/5556, K. 2022/8640, T. 27.10.2022 kararlarında çocuğun üstün yararının belirlenmesinde onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması amacının gözetilmesi gerektiği ifadesi yinelenmiştir. Aynı doğrultuda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/18282, K. 2018/6427, T. 21.05.2018 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2017/1252, K. 2017/6094, T. 23.05.2017 kararları da anılabilir.

Ekonomik boyut yardımcı bir unsurdur, belirleyici değil. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/2066, K. 2020/3256, T. 23.06.2020 ile Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/9763, K. 2023/340, T. 23.01.2023 kararlarında çocuğun yararı, çocuğun bedensel, fikri ve ahlaki bakımdan en iyi şekilde gelişebilmesi ve böyle bir gelişmenin gerçekleştirilmesi için çocuğa sosyal, ekonomik ve kültürel koşulların sağlanmış olması biçiminde tanımlanmıştır. Yani gelir, kendi başına değil, çocuğun gelişimine hizmet ettiği ölçüde anlamlıdır. Aylık 90.000 lira kazanan ama çocuğuyla hiç zaman geçirmeyen bir ebeveyn ile daha düşük gelirli ama bakımı fiilen üstlenen ebeveyn karşılaştırıldığında ölçüt gelir değildir.

Farazi düşünce ölçütü nasıl uygulanır

Farazi düşünce, hâkimin kendisini çocuğun yerine koyarak karar vermesini ifade eder. Çocuk yetişkin olsaydı kendi yararı için hangi kararı verirdi sorusu sorulur ve karar bu varsayıma göre kurulur. Ölçüt, çocuğun anlık isteğiyle uzun vadeli yararı arasındaki farkı görünür kılar.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2045, K. 2021/1154, T. 05.10.2021 kararında bu ölçüt açıkça formüle edilmiştir: çocuğun bu konulardaki üstün yararını belirlerken, çocuk yetişkin biri olmuş olsaydı kendisini ilgilendiren bir olayda kendi yararı için ne gibi bir karar verebilecekti ise, çocuk için karar verme makamındaki kişi tarafından da aynı yönde karar verilmesi, yani çocuğun farazi düşüncesinin esas alınması gereklidir.

Aynı formül birçok dairede tekrarlanmaktadır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/2066, K. 2020/3256, T. 23.06.2020; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/7900, K. 2025/4066, T. 21.04.2025; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8545, K. 2024/7147, T. 09.10.2024; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/10137, K. 2025/5188, T. 26.05.2025; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2425, K. 2022/4163, T. 09.05.2022 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/9763, K. 2023/340, T. 23.01.2023 kararlarında farazi düşüncenin esas alınacağı vurgulanmıştır.

Pratikte ölçüt şöyle işler. 11 yaşındaki bir çocuk, kurallarının daha gevşek olduğu ebeveynin yanında kalmak isteyebilir. Farazi düşünce, çocuğun bu anlık tercihi yerine yetişkin aklıyla kendi eğitimi, güvenliği ve istikrarı için ne isteyeceğini sorar. Ölçüt bu haliyle çocuğun görüşünü yok saymaz; onu uzun vadeli yarar süzgecinden geçirir.

Velayet kararlarında üstün yararı belirleyen ölçütler

Velayet düzenlemesinde temel kılavuz çocuğun yararıdır; ana babanın talebi, kusuru ya da ekonomik gücü ikinci sıradadır. Hâkim, çocuğun kimin yanında daha sağlıklı gelişeceğini araştırır. Bu araştırma tarafların beyanıyla sınırlı kalmaz, resen yürütülür ve yargılama sırasındaki gelişmeleri de kapsar. Evlilik dışı doğan çocukta baba yönünden soybağının kurulması ise ayrı bir dava konusudur; DNA incelemesi, kayyım atanması ve hak düşürücü süre ayrıntılarını babalık davası ve babalığın tespiti yazısında ele aldım.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23126, K. 2014/7079, T. 27.03.2014 kararında velayet düzenlemesi yapılırken göz önünde tutulması gereken temel ilkenin çocuğun üstün yararı olduğu, dayanağının Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 3, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m. 1, Türk Medeni Kanunu m. 339/1, 343/1, 346/1 ve Çocuk Koruma Kanunu m. 4/b olduğu belirtilmiştir.

Araştırmanın kapsamı yalnızca soyut değerlendirme değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/21486, K. 2016/15992, T. 14.12.2016 kararında, velayet ve kişisel ilişki tesisinde çocuğun üstün yararının belirlenmesi bakımından anne ve babanın yaşam koşulları ile çocuğa bakım olanakları konusunda araştırma yapılmamış olması bozma sebebi sayılmıştır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8545, K. 2024/7147, T. 09.10.2024 kararında tarafların barınma, gelir, sosyal ve psikolojik durumlarına göre velayeti üstlenmeye engel bir durumun bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiği ifade edilmiştir.

Velayetin kime bırakıldığı, diğer ebeveynin çocukla bağını ortadan kaldırmaz. Velayet kendisine verilmeyen tarafın kişisel ilişki hakkının kapsamını ve infazını çocukla görüşme hakkı ve kişisel ilişki davası yazısında ayrıntılı biçimde inceledim. Ortak velayetin hangi koşullarda kabul edildiğine ilişkin değerlendirmeyi ise ortak velayetin şartları ve reddi başlığı altında ele aldım.

Ana babanın yararıyla çatışma ve kusurun rolü

Boşanmadaki kusur ile velayet aynı şey değildir. Kusurlu bulunan taraf otomatik olarak velayeti kaybetmez. Ana babanın kusuru, ahlaki değer yargıları ve sosyal konumu ancak çocuğun üstün yararını etkilediği ölçüde dikkate alınır. Çatışma hâlinde çocuğun yararına üstünlük tanınır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin çok sayıda kararında bu ilke tekrarlanır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5611, K. 2025/3196, T. 27.03.2025; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/9763, K. 2023/340, T. 23.01.2023; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/24604, K. 2017/485, T. 16.01.2017; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/14119, K. 2018/4356, T. 02.04.2018; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/1901, K. 2025/9923, T. 19.11.2025 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/21486, K. 2016/15992, T. 14.12.2016 kararlarında velayet düzenlemesinde çocukla ana ve baba yararının çatışması hâlinde çocuğun yararına üstünlük tanınması gerektiği benimsenmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23126, K. 2014/7079, T. 27.03.2014 kararında ana ve babanın yararlarının, boşanmadaki kusurları, ahlaki değer yargıları ve sosyal konumları gibi durumlarının çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulacağı belirtilmiştir. Bu yaklaşım Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/6105, K. 2025/2834, T. 18.03.2025 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/18282, K. 2018/6427, T. 21.05.2018 kararlarında da korunmuştur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2017/1252, K. 2017/6094, T. 23.05.2017 kararında da aynı ölçüt yinelenmiştir.

Bu ölçütün pratik sonucu şudur: eşine karşı sadakat yükümlülüğünü ihlal eden bir ebeveyn, bu davranışı çocuğun bakımını ve gelişimini olumsuz etkilemiyorsa velayeti kaybetmez. Buna karşılık çocuğu ihmal eden, bakımını üstlenmeyen ya da çocuğu ebeveyn çatışmasının aracı hâline getiren tarafın davranışı doğrudan üstün yararı ilgilendirir. Ebeveynin psikiyatrik geçmişinin nasıl değerlendirildiğini velayet davasında ebeveynin ruh sağlığı yazısında ayrıca inceledim.

Kamu düzeni, resen araştırma ve yargılama sırasındaki gelişmeler

Velayet kamu düzenine ilişkindir. Hâkim tarafların ileri sürdüğü delillerle bağlı değildir, kendiliğinden araştırma yapar ve yargılama sürerken ortaya çıkan yeni gelişmeleri de değerlendirir. Bu nedenle velayet davasında ikrar, kabul ya da taraf anlaşması hâkimi bağlamaz.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/2066, K. 2020/3256, T. 23.06.2020 kararında velayetin kamu düzenine ilişkin olduğu ve velayetin düzenlenmesinde asıl olanın çocuğun üstün yararı olduğu belirtilmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2017/1252, K. 2017/6094, T. 23.05.2017 kararında velayette resen araştırma ilkesinin geçerli olduğu, bu nedenle yargılama sırasında meydana gelen gelişmelerin bile göz önünde tutulması gerektiği ifade edilmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8525, K. 2024/4660, T. 24.06.2024 kararında da aynı ilke uyarınca yargılama sırasındaki yeni gelişmelerin incelenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Resen araştırmanın somut karşılığı geniştir: okul kayıtları, sağlık raporları, kolluk araştırması, tanık dinlenmesi, uzman incelemesi ve çocuğun dinlenmesi. Yargılama iki yıl sürmüşse başlangıçta alınan raporun güncelliğini yitirmiş olması hâlinde yeniden inceleme yapılması beklenir. Dava sürerken çocuğun bakım giderlerinin karşılanmasına ilişkin geçici düzenlemenin ölçütlerini tedbir nafakasının şartları ve miktarı yazısında değerlendirdim.

İdrak çağı için yaş eşiğinin uygulamada değişkenliği

Kanunda idrak çağı için sabit bir yaş belirlenmemiştir. Ölçüt yaş değil, çocuğun görüşünü oluşturabilecek olgunluğa erişmiş olmasıdır. Uygulamada 8 yaş civarı bir eşik yaygın olsa da bu bir kural değil, alışkanlıktır; aynı yaştaki iki çocuk için farklı değerlendirmeler yapılabilmektedir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/24604, K. 2017/485, T. 16.01.2017 kararında Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 12. maddesi ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi’nin 3 ve 6. maddelerinin idrak çağındaki çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşünün alınmasını ve görüşlerine gereken önemin verilmesini öngördüğü belirtilmiştir. Metinlerde de sabit bir yaş yoktur; ölçüt görüş oluşturma yeteneğidir.

Eşiğin değişkenliğinin pratik sonuçları vardır. Birincisi, 7 yaşındaki bir çocuk için mahkeme dinlemeye gerek görmezken, aynı yaştaki başka bir çocuk uzman değerlendirmesi sonucu dinlenebilir. İkincisi, tarafların dinlenme talebini gerekçelendirmesi gerekir; çocuğun okul başarısı, kendini ifade becerisi ve psikolojik olgunluğuna ilişkin somut veriler sunulmalıdır. Üçüncüsü, istinaf aşamasında dinlenmeme eksikliği ileri sürülebilir; bölge adliye mahkemesi eksikliği kendisi giderebilir.

Dördüncü sonuç ise dosyanın süresine ilişkindir. Dava açıldığında 6 yaşında olan bir çocuk, yargılamanın uzaması nedeniyle karar aşamasında 8 yaşına gelmiş olabilir. Resen araştırma ilkesi gereği bu gelişmenin gözetilmesi ve çocuğun dinlenmesi beklenir.

Çocuk dinlendi, görüşünün aksine karar verilebilir mi

Çocuğun görüşünün alınması zorunlu, alınan görüşün izlenmesi ise zorunlu değildir. Beyan bir delildir, bağlayıcı bir talimat değil. Çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa hâkim, çocuğun açıkça belirttiği tercihin aksine karar verebilir; ancak bunun gerekçesini kararında göstermelidir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/24604, K. 2017/485, T. 16.01.2017 kararında idrak çağındaki çocukların görüşünün alınması gerektiği belirtildikten sonra, çocukların üstün yararı gerektirdiği takdirde görüşlerinin aksine karar verilmesinin mümkün olduğu ifade edilmiştir. Aynı tespit Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/6002, K. 2021/445, T. 20.01.2021; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/10137, K. 2025/5188, T. 26.05.2025; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2425, K. 2022/4163, T. 09.05.2022 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9509, K. 2024/7304, T. 14.10.2024 kararlarında da yapılmıştır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/14119, K. 2018/4356, T. 02.04.2018 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/7900, K. 2025/4066, T. 21.04.2025 kararlarında da çocukların üstün yararı gerektirdiği takdirde görüşlerinin aksine karar verilebileceği belirtilmiştir.

Aksine karar verilen tipik durumlar şunlardır: çocuğun beyanının yönlendirme izleri taşıması, tercih edilen ebeveynin bakım kapasitesinin yetersiz olması, çocuğun kardeşlerinden ayrılacak olması ya da tercih edilen ortamın eğitim sürekliliğini kesintiye uğratması. Uzman raporunda çocuğun beyanının kendi iradesini yansıtmadığı tespit edildiğinde hâkim bu tespite dayanarak farklı karar verebilir. Çocuğun velayet için dinlenmesi ile boşanma davasında tanık olarak dinlenmesi farklı usullere tabidir; bu ayrımı ve psikolojik şiddet iddialarındaki ispat sorununu boşanmada psikolojik şiddet ve ispatı yazısında ele aldım.

Kardeşlerin ayrılmaması ilkesiyle üstün yararın çatıştığı hâller

Kardeşlerin bir arada tutulması yerleşik bir uygulama tercihidir; ancak mutlak bir kural değildir. İlke, kardeşler arasındaki bağın çocuğun duygusal gelişimi için taşıdığı değere dayanır. Çocuğun üstün yararı aksini gerektirdiğinde kardeşlerin farklı ebeveynlere bırakılması mümkündür.

Çatışmanın tipik görünümleri vardır. Birincisi belirgin yaş farkıdır: 2 yaşındaki bir bebek ile 15 yaşındaki bir ergenin bakım ihtiyaçları çok farklıdır; bebeğin bakımını fiilen üstlenen ebeveyn ile ergenin okul ve sosyal çevresinin bulunduğu yer aynı olmayabilir. İkincisi, kardeşlerden birinin özel sağlık ya da eğitim ihtiyacıdır. Üçüncüsü, kardeşler arasında ciddi bir çatışma ya da zarar riskinin bulunmasıdır. Dördüncüsü, idrak çağındaki büyük kardeşin açık ve tutarlı biçimde farklı bir ebeveyni tercih etmesidir.

Değerlendirme yine üstün yarar ölçütüyle yapılır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2045, K. 2021/1154, T. 05.10.2021 kararındaki bütünsel tanım burada da geçerlidir: bedensel, zihinsel, duygusal, sosyal, kültürel, ahlaki, hukuki ve ekonomik boyutlar birlikte tartılır. Kardeşlerin ayrılmasına karar verilen dosyalarda mahkemeler, kardeşler arasındaki bağın kopmaması için kardeşlerin birbirleriyle kişisel ilişkisini ayrıca düzenler; her iki çocuğun aynı hafta sonlarında aynı ebeveynde bulunmasını sağlayan bir takvim kurulması yaygın bir çözümdür.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/6105, K. 2025/2834, T. 18.03.2025 kararında her bir ebeveynin yaşadığı yerde üç kişilik uzman heyetinden inceleme istenmesi ve gerektiğinde idrak çağındaki çocukların yeniden dinlenerek tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Kardeşlerin ayrılması gündeme geldiğinde bu ayrıntılı inceleme daha da kritik hâle gelir.

Sosyal inceleme raporunun içeriği, kimlerin hazırladığı ve rapora itiraz

Sosyal inceleme raporu, velayet davasının en belirleyici delilidir. Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan üç kişilik heyet tarafından hazırlanır; her iki ebeveynle ve çocukla görüşülerek, yaşanılan yerde inceleme yapılarak düzenlenir. Rapor yalnızca çocuğa ilişkin verileri kapsamalıdır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8545, K. 2024/7147, T. 09.10.2024 kararında, velayet düzenlemesi yapılırken çocuğun üstün yararının belirlenmesi amacıyla psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan uzmanlardan her iki ebeveyn ve ortak çocukla görüşmek suretiyle inceleme ve rapor istenmesi; tarafların barınma, gelir, sosyal ve psikolojik durumlarına göre çocukların sağlıklı gelişimi için velayeti üstlenmeye engel bir durumun bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiği belirtilmiştir.

Raporun kapsamı bakımından Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/6105, K. 2025/2834, T. 18.03.2025 kararı önemlidir. Karara göre sosyal inceleme raporlarında çocukların üstün yararları uyarınca araştırma ve inceleme yapılması gerekmekte olup, boşanma davasına yönelik ve çocukları ilgilendirmeyen delillerin değerlendirmesi yapılarak rapor hazırlanması doğru değildir. Yani eşlerin birbirine karşı kusurunu tartışan bir rapor amacını aşmış olur. Boşanma davasının kendi ispat çerçevesini TMK m. 166/1 bakımından evlilik birliğinin temelinden sarsılması yazısında ayrıca inceledim; sosyal inceleme raporu bu çerçeveden bağımsız olarak yalnızca çocuğa odaklanır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8525, K. 2024/4660, T. 24.06.2024 kararında ise idrak çağında olduğu anlaşılan çocukların velayet hakkındaki tercihi de sorularak, tarafların şu anki yaşam koşulları ile çocukların eğitim, sağlık, sosyal ve fiziki gelişimleri dikkate alınarak taraflarla ve çocuklarla görüşülmek suretiyle üç kişilik uzman heyetinden yeniden ayrıntılı sosyal inceleme raporu alınması gerektiği ifade edilmiştir.

Rapora itiraz nasıl yapılır

Sosyal inceleme raporu bilirkişi raporu niteliğindedir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 281 uyarınca taraflar, raporun kendilerine tebliğ edilmesinden itibaren iki hafta içinde raporda eksik gördükleri hususların tamamlanmasını ya da belirsizliklerin giderilmesini isteyebilir. İtiraz dilekçesi soyut olmamalıdır.

Etkili bir itiraz şu unsurları içerir: hangi görüşmenin yapılmadığı ya da eksik yapıldığı, hangi belgenin incelenmediği, raporda hangi tespitin dosyadaki hangi delille çeliştiği, çocukla görüşmenin uygun koşullarda gerçekleşip gerçekleşmediği ve raporun çocuk odaklı olup olmadığı. İtirazın kabulü hâlinde ek rapor alınır, aynı heyetten tatmin edici cevap alınamazsa yeni bir heyet görevlendirilebilir. Rapora itiraz süresinin kaçırılması ciddi bir hak kaybına yol açar; itiraz gerekçelerinizi somutlaştırmak için bir avukata danışmanız yerinde olur.

Raporun hâkimi bağlamaması ve aksine karar verilebilmesi

Uzman raporu güçlü bir delildir ama bağlayıcı değildir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 282 uyarınca hâkim, bilirkişi raporunu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir. Rapora aykırı karar verilmesi tek başına bozma sebebi olmaz; ancak hâkim aykırılığın gerekçesini kararında somut biçimde açıklamalıdır.

Bunun temeli velayetin kamu düzenine ilişkin olması ve resen araştırma ilkesidir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2017/1252, K. 2017/6094, T. 23.05.2017 kararında velayette resen araştırma ilkesinin geçerli olduğu, yargılama sırasında meydana gelen gelişmelerin bile göz önünde tutulması gerektiği belirtilmiştir. Rapor tarihinden sonra ortaya çıkan bir olgu, raporun sonucunu geçersiz kılabilir.

Rapora aykırı karar verilen tipik hâller şunlardır: raporun düzenlenmesinden sonra ebeveynlerden birinin adresinin ya da çalışma düzeninin değişmesi; raporda dayanılan bir tespitin tanık beyanlarıyla çürütülmesi; raporun yalnızca bir ebeveynle görüşülerek hazırlanmış olması; çocuğun duruşmada rapordan farklı bir tutum sergilemesi. Böyle durumlarda hâkim, raporun hangi noktada dosyayla çeliştiğini göstererek farklı sonuca ulaşabilir.

Buna karşılık gerekçesiz aykırılık kabul görmez. Mahkeme, üç kişilik heyetin ayrıntılı raporunu tek cümleyle geçiştirip aksi yönde hüküm kurarsa, karar eksik inceleme ve yetersiz gerekçe nedeniyle kaldırılabilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23126, K. 2014/7079, T. 27.03.2014 kararında, açıklanan yönler gözetilmeden müşterek çocuğun velayeti konusunda karar verilmesinin usul ve yasaya aykırı olduğu ve bozmayı gerektirdiği belirtilmiştir.

Uzman görüşmesine gelmeyen ya da süreci geciktiren ebeveyn

Sosyal inceleme, tarafların katılımını gerektirir. Görüşmeye çağrıldığı hâlde mazeretsiz gelmeyen, adres bildirmeyen ya da çocuğu görüşmeye getirmeyen ebeveyn, kendi aleyhine bir tablo yaratır. Zorla getirme gibi doğrudan bir yaptırım bulunmasa da bu davranışın delil değeri yüksektir.

Uygulamada izlenen yol şudur. Uzman heyeti, davetin yapıldığını ve tarafın katılmadığını tutanağa bağlayarak raporunu mevcut verilerle düzenler. Mahkeme ikinci bir davet yapılmasına karar verebilir. Tekrarlanan katılmama hâlinde rapor, katılan ebeveyn ve çocuk üzerinden hazırlanır. Hâkim, katılmayan tarafın velayet talebini destekleyen bir veri üretemediğini dikkate alır.

Bu değerlendirmenin hukuki dayanağı ispat yükü ve delillerin serbest takdiridir. Velayette resen araştırma ilkesi geçerli olduğu için mahkeme, katılmama nedeniyle davayı doğrudan reddetmez; ancak eksik kalan inceleme, katılmayan tarafın iddiasını ispatlayamamasına yol açar. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/11016, K. 2016/11132, T. 06.06.2016 kararında konusunda uzman bilirkişiden sosyal inceleme raporu alınarak tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi gerektiği, eksik inceleme ile hüküm kurulmasının usul ve yasaya aykırı olduğu belirtilmiştir; bu nedenle mahkemenin incelemeyi tamamlamak için makul çabayı göstermesi gerekir.

Geciktirme davranışı ayrıca üstün yarar değerlendirmesine yansır. Yargılamanın uzaması çocuğun belirsizlik içinde kalmasına yol açar. Duruşmaları sürekli mazeretle erteleten, adres değişikliğini bildirmeyen ya da çocuğu uzman görüşmesine getirmeyen tarafın bu tutumu, çocuğun yararını gözetmediği yönünde bir gösterge olarak değerlendirilebilir.

Ebeveyne yabancılaşmanın tespiti ve velayete etkisi

Ebeveyne yabancılaşma, çocuğun bir ebeveyne karşı, gerçek bir sebep olmaksızın ve genellikle diğer ebeveynin etkisiyle sistematik biçimde olumsuz tutum geliştirmesidir. Türk hukukunda bu adla düzenlenmiş bir madde bulunmaz; değerlendirme çocuğun üstün yararı ve velayet hükümleri üzerinden yapılır.

Tespit uzman incelemesiyle yapılır. Raporda aranan işaretler şunlardır: çocuğun reddedilen ebeveyne yönelik eleştirilerinin somut bir yaşantıya dayanmaması, kullandığı ifadelerin yaşına uygun olmaması, ambivalans yokluğu yani reddedilen ebeveyne dair hiçbir olumlu anının bulunmaması, reddin o ebeveynin yakın çevresine de yayılması ve çocuğun kendi kararı olduğunu ısrarla vurgulaması. Bu işaretler tek başına yeterli değildir; gerçek bir ihmal ya da istismar bulunup bulunmadığı ayrıca araştırılır.

Yabancılaşma tespit edildiğinde ilk tepki velayetin doğrudan değiştirilmesi olmayabilir. Mahkeme kademeli tedbirlere yönelebilir: kişisel ilişkinin genişletilmesi, uzman eşliğinde görüşme, çocuğun ve ebeveynlerin psikolojik desteğe yönlendirilmesi, ihlal hâlinde infaz mekanizmasının işletilmesi. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/2066, K. 2020/3256, T. 23.06.2020 kararındaki ölçüt burada da geçerlidir: çocukla ana ve baba yararının çatışması hâlinde çocuğun yararına üstünlük tanınır.

Ağır ve sürekli hâllerde velayetin değiştirilmesi gündeme gelir. Çocuğun diğer ebeveynle bağının tümüyle koparılması, çocuğun ruhsal gelişimini olumsuz etkilediği için üstün yarara aykırı sayılır. Ancak velayet değişikliğinin kendisi de çocuk için bir kırılma yaratacağından, karar uzman raporuna ve çocuğun dinlenmesine dayandırılmalıdır.

Engelli çocuklarda dinlenme yönteminin farkı

Engelli çocuğun görüşünü ifade etme hakkı ortadan kalkmaz, yöntem değişir. Dinlenme, çocuğun iletişim biçimine uyarlanır; işitme engelinde işaret dili tercümanı, zihinsel engelde alternatif iletişim yöntemleri ve daha uzun süre, otizm spektrumunda ise uyarıcıların azaltıldığı bir ortam gerekir.

Dayanak, Türkiye’nin taraf olduğu Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin 7. maddesindeki engelli çocukların görüşlerini serbestçe ifade etme hakkı ile 13. maddesindeki adalete erişimde usule ilişkin uyarlama yükümlülüğüdür. İç hukukta 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun erişilebilirlik ve makul düzenleme yükümlülüğünü düzenler. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 12’deki görüş bildirme hakkı ise engel durumundan bağımsız olarak geçerlidir.

Uygulamada izlenen yol şudur: mahkeme öncelikle çocuğun iletişim kapasitesini belirlemek için sağlık kuruluşundan rapor ister ya da uzman heyetinden değerlendirme alır. Dinleme, adliyedeki çocuk görüşme odasında ve uzman eşliğinde yapılır. Soru biçimi basitleştirilir, kapalı uçlu ve yönlendirici sorulardan kaçınılır, gerektiğinde görsel materyal kullanılır. Çocuğun sözlü ifade kapasitesi bulunmuyorsa, tercihinin gözlem yoluyla ve bakım verenle etkileşimi üzerinden değerlendirilmesi yoluna gidilir.

Velayet kararının içeriği de farklılaşır. Sürekli bakım gerektiren bir çocukta velayet, bakımı fiilen üstlenebilecek, tedavi ve özel eğitim merkezine erişimi olan ebeveyne bırakılır. Çocuğun ergin olduktan sonra da bakıma muhtaç kalması bekleniyorsa vesayet süreci gündeme gelir; bu sürecin sağlık raporu ve malvarlığı boyutunu vesayet davasında sağlık raporu ve malvarlığı tedbirleri yazısında ayrıntılı biçimde anlattım.

Velayetin değiştirilmesi davasında yeniden rapor alınmasının şartları

Velayetin değiştirilmesi davasında önceki dosyadaki rapor kendiliğinden yeterli sayılmaz. Yeni bir rapor alınması, koşulların değiştiğine dair somut iddiaların bulunmasına ve aradan geçen sürenin raporu güncelliğini yitirmiş hâle getirmesine bağlıdır. Aksi hâlde eksik inceleme ile hüküm kurulmuş olur.

Yeniden rapor alınmasını gerektiren tipik durumlar şunlardır. Birincisi, aradan uzun süre geçmiş olmasıdır; iki yıl önceki bir rapor, çocuğun 4 yaşından 6 yaşına geldiği bir dosyada işlevini yitirir. İkincisi, ebeveynlerden birinin yerleşim yerinin, çalışma düzeninin ya da yeniden evlenme nedeniyle hane yapısının değişmesidir. Üçüncüsü, çocuğun sağlık veya eğitim durumunda önemli bir değişikliktir. Dördüncüsü, çocuğun idrak çağına yeni girmiş olmasıdır. Beşincisi, önceki raporun yalnızca bir ebeveynle görüşülerek hazırlanmış olmasıdır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8525, K. 2024/4660, T. 24.06.2024 kararında üç kişilik uzman heyetinden yeniden ayrıntılı sosyal inceleme raporu alınması gerektiği ifade edilmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/6105, K. 2025/2834, T. 18.03.2025 kararında ise her bir ebeveynin yaşadığı yerde üç kişilik uzman heyetinden, her iki ebeveyn ve çocuklarla görüşmek suretiyle inceleme ve rapor istenip, gerektiğinde idrak çağındaki çocukların yeniden dinlenerek tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi gerektiği, bu yapılmadan eksik incelemeyle hüküm tesisinin usul ve kanuna aykırı olduğu belirtilmiştir.

Tarafların ne yapması gerektiği açıktır: değişikliğin somut delilini sunmak. Yeni adres belgesi, işyeri kaydı, çocuğun okul nakil evrakı, sağlık raporu, kolluk tutanağı gibi belgeler dilekçeye eklenmelidir. “Durum değişti” biçimindeki soyut bir iddia, yeniden inceleme kararı almaya yetmez.

Çocuk dinlenmeden verilen kararın kanun yolundaki akıbeti

İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınmadan verilen velayet kararı, kanun yolu incelemesinde ayakta kalmakta zorlanır. Bu bir usul eksikliğidir ve genellikle kaldırma ya da bozma sonucunu doğurur. İstinaf aşamasında eksikliğin bölge adliye mahkemesince giderilmesi de mümkündür.

Uluslararası dayanak Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/24604, K. 2017/485, T. 16.01.2017 kararında açıklanmıştır: Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 12. ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi’nin 3 ve 6. maddeleri idrak çağındaki çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşünün alınmasını ve görüşlerine gereken önemin verilmesini öngörmektedir. Aynı zorunluluk Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/6002, K. 2021/445, T. 20.01.2021 ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9509, K. 2024/7304, T. 14.10.2024 kararlarında da vurgulanmıştır.

Kanun yolunda izlenen mantık şudur. Bölge adliye mahkemesi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 353 çerçevesinde eksik incelemeyi kendisi tamamlayabilir; çocuğu dinleyip yeniden rapor alarak esastan karar verebilir. Temyiz aşamasında ise Yargıtay eksikliği kendisi gideremez, kararı bozar. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/11016, K. 2016/11132, T. 06.06.2016 kararında eksik inceleme ile hüküm kurulmasının usul ve yasaya aykırı olduğu belirtilmiştir.

Eksikliğin ileri sürülmesi bakımından bir kolaylık vardır. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğu için bu husus resen gözetilir; tarafın istinaf dilekçesinde açıkça belirtmemiş olması sonucu değiştirmez. Yine de dilekçede eksikliğin somut biçimde gösterilmesi, incelemenin hızlanmasını sağlar.

Evlat edinmede çocuğun üstün yararı

Evlat edinme kurumunun merkezinde de çocuğun yararı bulunur. Kurum, korunmaya muhtaç çocukların korunmasına ve aile sevgisiyle büyümelerine hizmet eder; evlat edinenin çocuk sevgisini yaşaması ise ikincil bir amaçtır. Evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına olması aranır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2045, K. 2021/1154, T. 05.10.2021 kararında evlat edinmenin modern hukuk sistemlerinde esas olarak korunmaya muhtaç çocukların korunması, bu çocukların aile sevgisi ile büyüyüp gelişmelerinin sağlanması ve çocuğun üstün yararının sağlanması amacına hizmet ettiği; evlat edinen ailelerin çocuk sevgisini yaşamalarını sağlamanın ise ikincil bir amaç olduğu belirtilmiştir.

Aynı kararda evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunması ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi gerektiği vurgulanmıştır. Türk Medeni Kanunu m. 305 bu ölçütü açıkça düzenler: küçüğün evlat edinilmesi, evlat edinenin bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması ve evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunması koşullarına bağlıdır.

Ölçüt yalnızca izin aşamasında değil, sonraki uyuşmazlıklarda da geçerlidir. Evlat edinmenin kaldırılması davasında, evlatlığın soybağının reddi tartışmalarında ya da evlat edinilen çocuğun velayetine ilişkin uyuşmazlıklarda hâkim aynı üstün yarar ölçütünü uygular. Bakım ve nafaka yükümlülüğü de evlat edinme ile birlikte doğar; çocuğun eğitimi devam ettiği sürece nafakanın nasıl süreceğini üniversite okuyan çocuğa nafaka ne zamana kadar ödenir yazısında ayrıca değerlendirdim.

Uygulamada içtihat birliğinin bulunmadığı noktalar

Üstün yarar ilkesi genel çerçevede yerleşiktir; ancak somutlaştırılmasında farklılıklar sürmektedir. İdrak çağı eşiği, raporun ağırlığı, kardeşlerin ayrılabilirliği ve yabancılaşma iddialarının sonucu bakımından mahkemeler arasında görüş ayrılığı görülür. Bu alanlarda kesin bir öngörü vermek gerçekçi olmaz.

Birinci tartışma yaş eşiğidir. Kanunda ve içtihatta bağlayıcı bir yaş bulunmadığı için 7-8 yaş aralığındaki çocukların dinlenip dinlenmeyeceği dosyadan dosyaya değişmektedir. Bazı mahkemeler uzman değerlendirmesini bekler, bazıları doğrudan dinleme yoluna gider.

İkinci tartışma, sosyal inceleme raporunun ağırlığıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 282 uyarınca rapor bağlayıcı olmasa da, uygulamada raporun sonucundan ayrılan kararların gerekçelendirme standardı yeknesak değildir. Bazı dairelerde ayrıntılı bir karşı gerekçe aranırken, bazı dosyalarda dosya kapsamına atıf yeterli görülebilmektedir.

Üçüncü tartışma, kardeşlerin ayrılmasıdır. Kardeşlerin bir arada tutulması güçlü bir uygulama tercihi olsa da bunun bir kural mı yoksa karine mi olduğu konusunda birlik yoktur. Özellikle yaş farkının büyük olduğu dosyalarda farklı yönde kararlar verilmektedir.

Dördüncü tartışma, ebeveyne yabancılaşmadır. Kavramın hukuki bir kategori olarak kabul edilip edilmeyeceği ve tespiti hâlinde velayetin doğrudan değiştirilip değiştirilmeyeceği konusunda içtihat birliği bulunmuyor. Sonuç büyük ölçüde uzman raporunun içeriğine ve mahkemenin kademeli tedbir tercihine bağlı kalmaktadır.

50 Soruda Çocuğun Üstün Yararı ve Velayet

1. Çocuğun üstün yararı ne demektir?
Çocuğun yararlarının her zaman ve her koşulda öncelikle korunmasını ifade eder. İçtihatta zayıfı güçlüye karşı koruyan, çocuk yararına çözümü emreden en üst ilke olarak nitelendirilir.

2. Bu ilkenin yasal dayanağı nedir?
Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 3, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m. 1, Türk Medeni Kanunu m. 339/1, 343/1, 346/1 ve Çocuk Koruma Kanunu m. 4/b.

3. Farazi düşünce ölçütü nedir?
Çocuk yetişkin olsaydı kendi yararı için hangi kararı verirdi sorusunun esas alınmasıdır. Hâkim kendisini çocuğun yerine koyarak değerlendirme yapar.

4. Velayet davasında en önemli delil hangisidir?
Sosyal inceleme raporu belirleyici delildir. Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan üç kişilik heyet tarafından hazırlanır ve tüm delillerle birlikte değerlendirilir.

5. Sosyal inceleme raporunu kimler hazırlar?
Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan uzman heyeti hazırlar. Heyet her iki ebeveynle ve çocukla görüşerek inceleme yapar.

6. Rapora nasıl itiraz edilir?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 281 uyarınca raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde yazılı itiraz edilir. İtirazda eksik ve çelişkili noktalar somut olarak gösterilmelidir.

7. Rapora itiraz süresini kaçırırsam ne olur?
Rapor hükme esas alınabilir hâle gelir. Yine de velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme yeni delil ortaya çıktığında ek inceleme yaptırabilir.

8. Hâkim raporun aksine karar verebilir mi?
Verebilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 282 uyarınca hâkim raporu serbestçe takdir eder; ancak aykırılığın gerekçesini kararında somut biçimde açıklamalıdır.

9. Rapor bana olumsuz geldi, dava kaybedildi mi?
Kaybedilmiş sayılmaz. Rapor bağlayıcı değildir; itiraz edilebilir, ek rapor istenebilir ve rapor sonrası ortaya çıkan gelişmeler mahkemeye sunulabilir.

10. Çocuk kaç yaşında dinlenir?
Kanunda sabit bir yaş yoktur. Ölçüt çocuğun görüş oluşturabilecek olgunluğa erişmesidir; uygulamada 8 yaş civarı bir eşik yaygın kullanılır.

11. Çocuğun beyanı hâkimi bağlar mı?
Bağlamaz. Görüşün alınması zorunludur ama çocuğun üstün yararı gerektirdiğinde görüşünün aksine karar verilmesi mümkündür.

12. Çocuk mahkemede nasıl dinlenir?
Adliyedeki çocuk görüşme odasında, uzman eşliğinde ve ebeveynler yokken dinlenir. Amaç çocuğun baskı hissetmeden kendini ifade edebilmesidir.

13. Çocuk dinlenmeden karar verilirse ne olur?
İdrak çağındaki çocuk dinlenmemişse bu usul eksikliği kaldırma ya da bozma sonucunu doğurur. Bölge adliye mahkemesi eksikliği kendisi de giderebilir.

14. Bu eksikliği istinaf dilekçemde belirtmem şart mı?
Velayet kamu düzenine ilişkin olduğu için resen gözetilir. Yine de dilekçede somut biçimde belirtilmesi incelemeyi hızlandırır.

15. Engelli çocuk mahkemede dinlenir mi?
Dinlenir; yöntem uyarlanır. Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme m. 7 ve 13 uyarınca çocuğun iletişim biçimine uygun usul sağlanır.

16. İşitme engelli çocuk için tercüman görevlendirilir mi?
Görevlendirilir. Adalete erişimde makul düzenleme yükümlülüğü gereği işaret dili tercümanı ve gerektiğinde uzman refakati sağlanır.

17. Sözlü ifade kapasitesi olmayan çocuğun tercihi nasıl belirlenir?
Uzman gözlemi ve bakım verenle etkileşiminin değerlendirilmesi yoluyla belirlenir. Rapor bu gözlemleri ayrıntılı biçimde açıklamalıdır.

18. Kardeşler ayrılabilir mi?
Kural olarak birlikte tutulur. Ancak yaş farkı, özel bakım ihtiyacı ya da idrak çağındaki kardeşin tutarlı tercihi gibi hâllerde ayrılabilirler.

19. Kardeşler ayrılırsa aralarındaki bağ nasıl korunur?
Mahkeme kardeşler arasında kişisel ilişki düzenler. Her iki çocuğun aynı hafta sonlarında aynı ebeveynde bulunmasını sağlayan takvim kurulması yaygındır.

20. Boşanmada kusurlu bulunan taraf velayeti kaybeder mi?
Kaybetmez. Kusur, ancak çocuğun üstün yararını etkilediği ölçüde dikkate alınır; eşe karşı kusur ile ebeveynlik kapasitesi ayrı meselelerdir.

21. Geliri yüksek olan taraf velayeti alır mı?
Almaz. Gelir yardımcı bir unsurdur; belirleyici olan çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal ve toplumsal gelişiminin sağlanmasıdır.

22. Velayet davasında taraflar anlaşırsa hâkim buna uyar mı?
Uymak zorunda değildir. Velayet kamu düzenine ilişkindir; anlaşma çocuğun üstün yararına aykırıysa hâkim farklı karar verebilir.

23. Velayette resen araştırma ne anlama gelir?
Hâkimin tarafların delilleriyle bağlı olmaması ve kendiliğinden araştırma yapmasıdır. Yargılama sırasındaki yeni gelişmeler de gözetilir.

24. Yargılama sırasında adresim değişti, bildirmeli miyim?
Bildirmelisiniz. Adres değişikliği hem tebligat açısından hem de sosyal inceleme raporunun güncelliği açısından belirleyicidir.

25. Uzman görüşmesine gitmezsem ne olur?
Zorla getirme gibi bir yaptırım uygulanmaz. Ancak rapor mevcut verilerle hazırlanır ve katılmama tutumu aleyhinize değerlendirilebilir.

26. Çocuğu uzman görüşmesine getirmeyen ebeveyne ne yapılır?
Durum tutanağa bağlanır ve yeni bir davet yapılabilir. Tekrarlanan engelleme, çocuğun yararını gözetmediği yönünde gösterge sayılır.

27. Ebeveyne yabancılaşma nedir?
Çocuğun geçerli bir sebep olmaksızın bir ebeveyne karşı sistematik olumsuz tutum geliştirmesidir. Kanunda ayrı bir madde ile düzenlenmemiştir.

28. Yabancılaşma nasıl tespit edilir?
Uzman incelemesiyle tespit edilir. Çocuğun eleştirilerinin somut yaşantıya dayanmaması, yaşına uygun olmayan ifadeler kullanması ve hiçbir olumlu anı bulunmaması işaret sayılır.

29. Yabancılaşma velayeti değiştirir mi?
Doğrudan değiştirmez. Mahkeme önce kişisel ilişkinin genişletilmesi ve psikolojik destek gibi kademeli tedbirlere yönelir; ağır hâllerde velayet değişikliği gündeme gelir.

30. Velayetin değiştirilmesi için yeniden rapor alınır mı?
Koşullar değişmişse ve önceki rapor güncelliğini yitirmişse yeniden alınır. İçtihatta üç kişilik uzman heyetinden ayrıntılı yeni rapor alınması aranmaktadır.

31. Yeniden rapor için nasıl bir dilekçe yazmalıyım?
Değişikliği somut belgeyle göstermelisiniz. Adres belgesi, işyeri kaydı, okul nakil evrakı ve sağlık raporu gibi ekler talebi güçlendirir.

32. Rapor sadece bir ebeveynle görüşülerek hazırlanabilir mi?
Hazırlanmamalıdır. İçtihatta her iki ebeveyn ve çocukla görüşülerek inceleme yapılması aranır; tek taraflı rapor eksik inceleme sayılır.

33. Raporda eşimin kusurları yazılmış, doğru mu?
Rapor çocuk odaklı olmalıdır. Boşanma davasına yönelik ve çocukları ilgilendirmeyen delillerin değerlendirilmesiyle rapor hazırlanması doğru bulunmamaktadır.

34. Her ebeveynin yaşadığı yerde ayrı inceleme yapılır mı?
Taraflar farklı yerlerde yaşıyorsa yapılması beklenir. İçtihatta her bir ebeveynin yaşadığı yerde uzman heyetinden inceleme istenmesi gerektiği belirtilmiştir.

35. Velayet davası ne kadar sürer?
Rapor ve tanık sayısına göre değişir. İnceleme kapsamı genişledikçe süre uzar; bu nedenle delillerin baştan eksiksiz sunulması yararınıza olur.

36. Anne küçük yaştaki çocuğun velayetini otomatik alır mı?
Otomatik bir kural yoktur. Küçük yaşta annenin bakımının tercih edilmesi bir eğilimdir; belirleyici olan somut olayda çocuğun üstün yararıdır.

37. Çalışan anne velayeti kaybeder mi?
Kaybetmez. Çalışma tek başına engel değildir; bakımın nasıl organize edildiği ve çocuğun günlük düzeninin korunup korunmadığı değerlendirilir.

38. Yeniden evlenmek velayeti etkiler mi?
Kendiliğinden etkilemez. Yeni hane düzeninin çocuğun gelişimi üzerindeki etkisi araştırılır ve gerektiğinde yeniden rapor alınır.

39. Çocuğun okulunun değişecek olması karara etki eder mi?
Eder. Eğitim sürekliliği çocuğun zihinsel ve toplumsal gelişimiyle ilgilidir ve üstün yarar değerlendirmesinde tartılan unsurlardandır.

40. Velayet kendisinde olmayan ebeveyn çocuğun eğitimine karışabilir mi?
Bilgi alma hakkı vardır. Türk Medeni Kanunu m. 326 uyarınca çocuğun durumu hakkında bilgi ve belge istenebilir; kararlara doğrudan katılım velayet sahibindedir.

41. Evlat edinmede üstün yarar nasıl uygulanır?
Evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunması aranır. Türk Medeni Kanunu m. 305 bir yıl bakım ve eğitim koşulunu da öngörür.

42. Evlat edinenin kendi çocuklarının durumu dikkate alınır mı?
Alınır. Evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi gerektiği içtihatta vurgulanmıştır.

43. Üstün yarar ilkesi sadece velayette mi geçerlidir?
Hayır. Kişisel ilişki, evlat edinme, koruyucu aile, çocuk teslimi ve soybağı gibi çocuğu ilgilendiren tüm işlerde geçerlidir.

44. Ortak velayette üstün yarar nasıl değerlendirilir?
Ebeveynler arasında işbirliği kapasitesi aranır. Sürekli çatışma hâlinde ortak velayet çocuğun yararına görülmeyerek reddedilebilmektedir.

45. Çocuğun psikolojik desteğe yönlendirilmesine mahkeme karar verebilir mi?
Verebilir. Türk Medeni Kanunu m. 346 uyarınca çocuğun korunması için gerekli önlemler alınabilir; destek yönlendirmesi bu kapsamda değerlendirilir.

46. Çocuğun görüşü ile uzman raporu çelişirse ne olur?
Hâkim ikisini birlikte tartar. Üstün yarar gerektiriyorsa çocuğun görüşünün aksine karar verilebilir; gerekçe kararda açıklanır.

47. İki kez rapor alınıp farklı sonuçlar çıkarsa ne yapılır?
Mahkeme çelişkiyi gidermek için ek rapor ya da yeni heyet incelemesi isteyebilir. Hangi rapora üstünlük tanıdığını gerekçelendirmesi gerekir.

48. Velayet kararı kesin midir?
Kesin değildir. Koşullar değiştiğinde velayetin değiştirilmesi davası açılabilir; kesin hüküm bu davaya engel oluşturmaz.

49. Çocuk 18 yaşını doldurunca velayet ne olur?
Velayet kendiliğinden sona erer. Ergin olan çocuk hakkında velayet düzenlemesi yapılamaz; bakıma muhtaçlık sürüyorsa vesayet gündeme gelir.

50. Velayet davasında hangi belgeleri sunmalıyım?
Gelir ve barınma belgeleri, çocuğun okul ve sağlık kayıtları, günlük bakımı fiilen üstlendiğinizi gösteren kayıtlar ve tanık listesi dosyanın temelini oluşturur.

Sonuç

Çocuğun üstün yararı, velayet davasının başında hâkimin önüne konulan bir slogan değil, kararın her satırını denetleyen bir ölçüttür. İçtihat bu ölçütü somutlaştırırken üç sacayağı kullanır: çok boyutlu bir gelişim tanımı, farazi düşünce yaklaşımı ve uzman incelemesine dayanan nesnel araştırma. Ana babanın kusuru, geliri ya da sosyal konumu ancak bu üç eksene dokunduğu ölçüde anlamlıdır.

Uygulamada dosyaların kaderini belirleyen nokta çoğu kez usuldür. Üç kişilik heyetten alınmayan rapor, tek ebeveynle görüşülerek hazırlanan inceleme, idrak çağındaki çocuğun dinlenmemesi ve raporun aksine gerekçesiz karar verilmesi kanun yolunda kararın ayakta kalmasını zorlaştırır. Tarafların yapması gereken, iddialarını soyut bırakmayıp belgeye ve gözlemlenebilir olguya bağlamaktır.

Her dosyanın kendine özgü verileri sonucu değiştirir: çocuğun yaşı ve olgunluğu, kardeş sayısı, ebeveynlerin çalışma düzeni ve aralarındaki iletişim kapasitesi ayrı ayrı tartılır. Kendi dosyanızda hangi delillerin toplanması ve rapora nasıl itiraz edilmesi gerektiğini değerlendirmek isterseniz iletişime geçebilirsiniz.

Kaynakça

Mevzuat

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 182, 305, 306, 323, 326, 335, 336, 337, 339, 343, 346, 348, 349, 351.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266, 279, 281, 282, 293, 353.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 4, 5.

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m. 4, 5.

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun m. 4, 7.

5825 sayılı Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun m. 1.

4058 sayılı Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun m. 1.

Yargı kararları

Aşağıdaki kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2045, K. 2021/1154, T. 05.10.2021

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/3673, K. 2025/7056, T. 10.09.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8525, K. 2024/4660, T. 24.06.2024

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23126, K. 2014/7079, T. 27.03.2014

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5611, K. 2025/3196, T. 27.03.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/1901, K. 2025/9923, T. 19.11.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/2066, K. 2020/3256, T. 23.06.2020

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/9763, K. 2023/340, T. 23.01.2023

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/24604, K. 2017/485, T. 16.01.2017

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2017/1252, K. 2017/6094, T. 23.05.2017

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2020/6002, K. 2021/445, T. 20.01.2021

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/14119, K. 2018/4356, T. 02.04.2018

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2425, K. 2022/4163, T. 09.05.2022

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/10137, K. 2025/5188, T. 26.05.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/7900, K. 2025/4066, T. 21.04.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/8545, K. 2024/7147, T. 09.10.2024

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/5556, K. 2022/8640, T. 27.10.2022

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/18282, K. 2018/6427, T. 21.05.2018

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/6105, K. 2025/2834, T. 18.03.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/11016, K. 2016/11132, T. 06.06.2016

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2016/21486, K. 2016/15992, T. 14.12.2016

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/2837, K. 2022/4449, T. 16.05.2022

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5760, K. 2025/2320, T. 04.03.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/3966, K. 2025/6738, T. 01.07.2025

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9509, K. 2024/7304, T. 14.10.2024

Doktrin ve akademik kaynaklar

Mustafa Dural, Tufan Öğüz, Mustafa Alper Gümüş, Türk Özel Hukuku Cilt III: Aile Hukuku.

Turgut Akıntürk, Derya Ateş, Türk Medeni Hukuku: Aile Hukuku.

Bilge Öztan, Aile Hukuku.

Ömer Uğur Gençcan, Velayet Hukuku.

Rona Serozan, Çocuk Hukuku.

Emine Akyüz, Çocuk Hukuku: Çocukların Hakları ve Korunması.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları vardır.