Deneme süresinde işten çıkarma hâlinde taraflar, bildirim süresine uymak ve tazminat ödemek zorunda kalmaksızın iş sözleşmesini feshedebilir. Deneme süresi iş sözleşmesinde açıkça kararlaştırılmışsa en çok iki ay, toplu iş sözleşmesiyle ise en çok dört ay olabilir.
Bu yazıda deneme kaydının geçerlilik şartları, süre içinde yapılan feshin sonuçları, işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer haklarının akıbeti, deneme süresinin kötüye kullanılması ve aynı işte ikinci kez deneme kaydı konulup konulamayacağı ele alınıyor.
Deneme Süresi Ne Kadar Olabilir?
Taraflarca iş sözleşmesine deneme kaydı konulduğunda bu sürenin en çok iki ay olması gerekir. Toplu iş sözleşmeleriyle deneme süresi dört aya kadar uzatılabilir (İK m. 15).
Kanunda öngörülen üst sınırı aşan deneme kaydı, aşan kısım bakımından geçersizdir. Bu hâlde sözleşme, iki aylık sürenin dolmasından sonra deneme kaydı bulunmayan bir sözleşme gibi hüküm doğurur.
Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları ise saklıdır.
Deneme Kaydı Nasıl Kararlaştırılır?
Deneme kaydının iş sözleşmesinde açıkça yer alması gerekir. Sözleşmede böyle bir hüküm yoksa işverenin sonradan “deneme süresindeydi” savunmasında bulunması sonuç doğurmaz.
Yazılı sözleşme bulunmayan hâllerde deneme kaydının varlığını ispat yükü, bu kayda dayanan tarafa aittir. İspat edilemediğinde genel fesih hükümleri uygulanır ve bildirim süresi ile tazminatlar gündeme gelir.
Deneme süresinin başlangıcı fiilen işe başlama tarihidir. Sözleşmenin imzalandığı tarih ile işe başlama tarihi farklıysa, süre işe başlama tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Deneme Süresinde Tazminat Ödenir mi?
Kıdem tazminatı için bir yıllık çalışma şartı bulunduğundan, deneme süresi içinde yapılan fesihte kıdem tazminatı doğmaz. İhbar tazminatı da bildirim süresine uyma zorunluluğu bulunmadığından ödenmez.
Buna karşılık işçinin çalıştığı günlere ait ücret, varsa fazla çalışma ücreti, hafta tatili ve genel tatil ücretleri ödenmek zorundadır. Sigorta bildirimi de bu süre için yapılır.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi ve 9. Hukuk Dairesi bu çerçeveyi ortaya koyan kararlar vermiştir (22. HD, E. 2018/5298, K. 2018/12852, T. 23.05.2018; 9. HD, E. 2011/29945, K. 2013/25574, T. 09.10.2013).
Yıllık izin hakkı bakımından ise bir yıllık kıdem şartı arandığından, deneme süresinde ayrılan işçi yıllık izin ücretine hak kazanmaz.
Deneme Süresinde İşe İade Davası Açılabilir mi?
İş güvencesinden yararlanmak için en az altı aylık kıdem gerekir (İK m. 18). Deneme süresi en çok iki ay olduğundan, bu süre içinde yapılan fesihte iş güvencesi hükümleri uygulanmaz ve işe iade davası açılamaz.
Bununla birlikte feshin sendikal nedene dayandığı ya da ayrımcılık oluşturduğu iddia ediliyorsa durum farklıdır. Bu iddialar iş güvencesinden bağımsız olarak ileri sürülebilir.
İş güvencesi şartlarının tamamı için işe iade davasının koşullarını ve sonuçlarını ayrı bir yazıda ele aldım.
Deneme Süresinin Kötüye Kullanılması
Deneme süresinde fesih hakkı, sınırsız bir yetki değildir. Sendikal nedenle, eşit davranma borcuna aykırı biçimde ya da hakkın kötüye kullanılması niteliğinde kullanılamaz.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu sınırı çizen kararlar vermiştir (E. 2011/17043, K. 2013/16871, T. 03.06.2013; E. 2008/6168, K. 2008/32048, T. 25.11.2008).
Ayrımcılık iddiası ispatlanırsa işçi, İş Kanunu m. 5 uyarınca dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı ile yoksun bırakıldığı haklarını talep edebilir. Sendikal nedene dayanan fesihte ise sendikal tazminat gündeme gelir.
Aynı İşte İkinci Kez Deneme Kaydı Konulabilir mi?
Konulamaz. Daha önce aynı işte ve aynı işverenin yanında çalışmış bir işçiyle yeniden kurulan sözleşmeye deneme kaydı konulması amaca aykırıdır; deneme süresinin işlevi işçinin o işe uygunluğunu ölçmektir.
İşe iade kararı sonrası işe başlatılan işçi bakımından da deneme kaydı geçerli sayılmaz. İş ilişkisi hiç kesilmemiş sayıldığından yeni bir deneme dönemi öngörülemez.
Deneme Süresinde İşçi de Ayrılabilir mi?
Ayrılabilir. Deneme süresindeki fesih hakkı karşılıklıdır; işçi de bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeden iş sözleşmesini sona erdirebilir.
Bu durumda işçinin işverene ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü doğmaz. Çalıştığı günlere ait ücret alacağı ise saklıdır.
İşsizlik ödeneği bakımından ise prim gün sayısı ve hizmet akdinin sona erme şekli şartları ayrıca değerlendirilir. Deneme süresindeki kısa çalışma, prim gün şartını genellikle karşılamaz.
Belirli Süreli Sözleşmede Deneme Kaydı
Belirli süreli iş sözleşmelerine de deneme kaydı konulabilir. Ancak sözleşmenin süresiyle orantısız uzunlukta bir deneme süresi öngörülmesi, kaydın amacına aykırı düşer.
Belirli süreli sözleşmenin objektif bir nedene dayanması gerekir. Bu neden yoksa sözleşme baştan itibaren belirsiz süreli sayılır ve fesih rejimi buna göre belirlenir.
Deneme süresi geçtikten sonra yapılacak fesihte artık genel hükümler işler; kıdem tazminatında kapsam, 365 gün kuralı ve mahsup konusunu ayrı bir yazıda ele aldım. Fesih davranışa dayanıyorsa ölçülülük ve eşit işlem ölçütlerine de bakılmalıdır.
Bu değerlendirme dosyanın kendi verilerine göre değişir. Kendi durumunuzu değerlendirmek isterseniz iletişime geçebilirsiniz.
Deneme Süresinde Çıkışta SGK Kodu ve İşsizlik Ödeneği
Deneme süresinde yapılan fesihte de işveren, sözleşmeyi kimin sona erdirdiğine uygun bir işten ayrılış kodu bildirmek zorundadır. Bildirilen kod, işsizlik ödeneği başvurusunun kabul edilip edilmeyeceğini doğrudan belirler. Gerçeğe aykırı kod bildirilmişse işçinin düzeltme ve dava yolları açık kalır. Çıkış bildirimi, deneme süresi tartışmasının pratik sonucudur.
Deneme süresinde fesih hakkı iki tarafa da tanındığından, işten ayrılış bildirgesinde feshin gerçek sahibi gösterilmelidir. İşveren sözleşmeyi sona erdirmişse bildirim işveren feshi olarak, işçi ayrılmışsa istifa olarak yapılır. Deneme kaydının varlığı bu tabloyu değiştirmez; kayıt yalnızca bildirim süresi ve tazminat yükünü ortadan kaldırır, feshin kimden geldiği olgusuna dokunmaz.
İşsizlik ödeneği bakımından belirleyici olan, hizmet akdinin işçinin kendi istek ve kusuru dışında sona ermesidir (4447 sayılı Kanun m. 51). Deneme süresinde işverenin yaptığı fesih bu şartı karşılar. Ancak ödeneğe hak kazanmak için son üç yıl içinde belirli bir prim gün sayısının bulunması ve fesihten önceki dönemde kesintisiz prim ödenmiş olması da aranır. Deneme süresi en çok iki ay olduğundan bu şartlar tek başına son işyerindeki çalışmayla değil, önceki hizmetlerle birlikte değerlendirilir.
Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, işverenin deneme süresinde yaptığı feshi istifa gibi bildirmesidir. Böyle bir bildirim işçiyi ödenekten yoksun bırakır. İşçi önce işverenden düzeltme talep eder; sonuç alamazsa İŞKUR ve Sosyal Güvenlik Kurumu nezdinde başvuruda bulunabilir, iş mahkemesinde feshin işverence yapıldığının tespitini isteyebilir. Tespit kararı üzerine kod düzeltilir ve ödenek geçmişe dönük olarak bağlanabilir.
İşçiye istifa dilekçesi imzalatıldığı hâllerde dilekçenin baskı altında alındığı ileri sürülebilir. Deneme süresinde tazminat doğmadığından işverenin istifa dilekçesi alması çoğu zaman gereksizdir; bu çelişki tek başına bir emare oluşturur.
İşyeri Devrinde Deneme Süresi Yeniden Başlar mı?
İşyeri devrinde iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer; yeni bir sözleşme kurulmaz. Devralan işveren bu nedenle işçiyi yeniden deneme süresine tabi tutamaz. Devir sırasında deneme süresi henüz dolmamışsa süre kaldığı yerden işler, başa dönmez ve işçinin kıdemi kesintisiz sayılır.
İş Kanunu m. 6, işyerinin veya bir bölümünün devri hâlinde mevcut iş sözleşmelerinin devralana geçtiğini düzenler. Devir işçi bakımından bir fesih değildir; sözleşme aynı sözleşme olarak sürer. Deneme kaydı ise ancak sözleşmenin kurulduğu anda kararlaştırılabilen bir kayıttır. Devirle birlikte yeni bir sözleşme kurulmadığından, devralanın deneme kaydı içeren yeni bir metin imzalatması bu kaydı geçerli hâle getirmez.
Devralan işverenin işçilere yeni sözleşme imzalatması uygulamada sıkça görülür. İmzalanan metindeki deneme kaydı, işçinin aynı işi devreden işveren yanında fiilen yapmış olması karşısında amacını yitirir; deneme süresinin işlevi işçinin o işe uygunluğunu ölçmektir ve bu ölçüm devirden önce zaten yapılmıştır. Kayda dayanılarak yapılan fesih deneme süresi feshi değil, olağan fesih sayılır; koşulları varsa kıdem ve ihbar tazminatı doğar.
Devir sırasında deneme süresi henüz dolmamışsa tablo değişir. Kayıt zaten geçerli olduğundan devralan, kalan süre içinde deneme süresine dayanarak fesih yapabilir. Süre devir tarihinden itibaren yeniden işlemeye başlamaz; işçinin fiilen işe başladığı tarihten hesaplanır ve iki aylık üst sınır her hâlde geçerlidir.
Kıdem hesabında devreden yanında geçen süre de dikkate alınır. Devreden işveren, devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken işçilik alacaklarından devralanla birlikte iki yıl süreyle sorumludur. Deneme süresi tartışması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Diğer İş Kanunlarında Deneme Süresi
Deneme süresi yalnızca İş Kanunu’na tabi çalışanlar için düzenlenmiş değildir. Gazeteciler, gemi adamları ve İş Kanunu kapsamı dışında kalıp Türk Borçlar Kanunu’na tabi olan işçiler bakımından süre ve şartlar farklıdır. Hangi kanunun uygulanacağı, iki aylık üst sınırın geçerli olup olmadığını belirler.
Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında 5953 sayılı Kanun, gazeteciler için “tecrübe müddeti” başlığı altında ayrı bir düzenleme getirir. Mesleğe ilk giren gazeteciler bakımından bu süre en çok üç aydır (m. 10). Süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine ve tazminat yükümlülüğüne tabi olmaksızın feshedebilir. Üç ayı aşan tecrübe kayıtları aşan kısım bakımından hüküm doğurmaz. Düzenleme mesleğe ilk kez girenler için öngörüldüğünden, daha önce gazetecilik yapmış bir kişiye yeniden tecrübe süresi uygulanamaz.
Gemi adamları hakkında uygulanan 854 sayılı Deniz İş Kanunu daha kısa bir süre benimser. Süresi belirli olmayan hizmet akitlerinde deneme süresi en çok bir aydır; bu süre içinde taraflar akdi bildirimsiz ve tazminatsız bozabilir. Gemi adamının çalıştığı günlere ait ücret hakkı saklı kalır. Deniz İş Kanunu’nun kapsamına girmeyen deniz çalışanları bakımından ise 4857 sayılı Kanun ya da genel hükümler devreye girer.
İş Kanunu’nun kapsamı dışında kalan hizmet ilişkilerinde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 433 uygulanır. Hüküm, tarafların hizmet sözleşmesine iki ayı aşmamak koşuluyla deneme süresi koyabileceğini, bu süre içinde fesih süresine uyulmaksızın ve tazminatsız fesih yapılabileceğini, işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer haklarının saklı kalacağını öngörür. İş Kanunu’ndan farkı, toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatma imkânının bu hükümde yer almamasıdır.
Uygulanacak kanunun belirlenmesi, feshin tazminatsız yapılıp yapılamayacağını doğrudan etkiler. İşin niteliği ve işyerinin kapsamı hatalı belirlenirse, geçerli sanılan bir deneme feshi olağan fesih sonucu doğurur.
25 Soruda Deneme Süresinde Fesih
1. Deneme süresi kaç ay olabilir?
En çok iki ay. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir (İK m. 15).
2. Sözleşmede üç ay yazıyorsa ne olur?
Aşan kısım geçersizdir. İki aylık sürenin dolmasından sonra sözleşme deneme kaydı yokmuş gibi hüküm doğurur.
3. Deneme süresinde tazminat alabilir miyim?
Kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz. Çalıştığınız günlerin ücreti ve diğer hakları ise ödenir.
4. Sebep gösterilmeden çıkarılabilir miyim?
Evet. Deneme süresi içinde taraflar sebep göstermeden ve bildirim süresine uymadan feshedebilir.
5. Yıllık izin ücreti alabilir miyim?
Alamazsınız. Yıllık izin hakkı için bir yıllık kıdem şartı aranır.
6. Fazla mesai ücretimi isteyebilir miyim?
İsteyebilirsiniz. Çalıştığınız süreye ait fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri saklıdır.
7. Sigortam yatırılır mı?
Yatırılır. Deneme süresi de sigortalı çalışma süresidir; bildirim yapılması zorunludur.
8. İşe iade davası açabilir miyim?
Açamazsınız. İş güvencesi için altı aylık kıdem gerekir; deneme süresi en çok iki aydır.
9. Sendikal nedenle çıkarıldığımı düşünüyorum?
Bu iddia iş güvencesinden bağımsızdır. Sendikal tazminat talep edilebilir.
10. Ayrımcılık nedeniyle çıkarıldım?
İş Kanunu m. 5 uyarınca dört aya kadar ücretiniz tutarında ayrımcılık tazminatı ve yoksun kaldığınız hakları talep edebilirsiniz.
11. Hamileyim, deneme süresinde çıkarılabilir miyim?
Fesih hamileliğe dayanıyorsa ayrımcılık oluşturur. İspatlanması hâlinde tazminat talep edilebilir.
12. Deneme kaydı sözleşmede yoksa ne olur?
Hüküm uygulanmaz. Genel fesih hükümleri işler; bildirim süresi ve tazminatlar gündeme gelir.
13. Yazılı sözleşmem yok, işveren deneme süresi diyor?
Kaydın varlığını ispat yükü ona aittir. İspat edilemezse genel hükümler uygulanır.
14. Deneme süresi ne zaman başlar?
Fiilen işe başlama tarihinde. Sözleşmenin imza tarihi farklıysa süre işe başlamayla işler.
15. Aynı işyerinde daha önce çalışmıştım, yine deneme olur mu?
Olmaz. Aynı işte ve aynı işverende daha önce çalışmış işçiye yeniden deneme kaydı konulması amaca aykırıdır.
16. İşe iade sonrası başlatıldım, deneme kaydı konabilir mi?
Konulamaz. İş ilişkisi hiç kesilmemiş sayıldığından yeni bir deneme dönemi öngörülemez.
17. Deneme süresi uzatılabilir mi?
Kanuni üst sınıra kadar uzatılabilir. Sınırı aşan uzatma geçersizdir.
18. Deneme süresi kıdeme sayılır mı?
Sayılır. İş ilişkisi devam ederse deneme süresi de kıdem hesabına dâhil edilir.
19. Deneme süresinde ben ayrılabilir miyim?
Ayrılabilirsiniz. Fesih hakkı karşılıklıdır; ihbar tazminatı ödemeniz gerekmez.
20. İşsizlik maaşı alabilir miyim?
Prim gün sayısı ve hizmet akdinin sona erme şekli şartları aranır. Kısa süreli çalışma bu şartı genellikle karşılamaz.
21. Belirli süreli sözleşmede deneme kaydı olur mu?
Olur ancak sözleşme süresiyle orantısız bir deneme süresi amaca aykırı düşer.
22. Deneme süresinde iş kazası geçirdim?
İş kazasından doğan haklar deneme süresinden etkilenmez. Sigortalılık ve tazminat hükümleri aynen uygulanır.
23. Deneme süresinde haklı fesih yapabilir miyim?
Zaten bildirimsiz fesih hakkınız var. Ancak haklı sebebi bildirmek, sonraki tazminat taleplerinizi güçlendirebilir.
24. Zamanaşımı süresi ne kadar?
Ücret ve fazla çalışma gibi alacaklarda beş yıllık zamanaşımı uygulanır.
25. Hangi belgeleri saklamalıyım?
İş sözleşmesi, işe giriş bildirgesi, bordrolar, puantaj kayıtları, fesih bildirimi ve yazışmalar.
Sonuç
Deneme süresinde fesih, sebep göstermeden ve tazminat ödemeden yapılabilen bir işlemdir. Bu esneklik iki tarafa da tanınmıştır ve iş sözleşmesinde açık bir deneme kaydı bulunmasına bağlıdır.
Esneklik sınırsız değildir. Sendikal neden, ayrımcılık ve hakkın kötüye kullanılması hâllerinde fesih dava konusu olur ve tazminat gündeme gelir.
Çalışılan günlere ait ücret, fazla çalışma ve tatil alacakları her hâlde saklıdır. Deneme kaydı bulunmayan bir sözleşmede ise bu tablo hiç uygulanmaz; genel fesih hükümleri işler. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.
Kaynakça
Mevzuat
4857 sayılı İş Kanunu m. 5 (eşit davranma ilkesi ve ayrımcılık tazminatı), m. 6 (işyeri devri ve devreden işverenin sorumluluğu), m. 8 (iş sözleşmesinin şekli), m. 11 (belirli süreli iş sözleşmesi), m. 15 (deneme süreli iş sözleşmesi), m. 17 (süreli fesih), m. 18 (iş güvencesi ve altı aylık kıdem), m. 41 (fazla çalışma), m. 53 (yıllık izin hakkı).
1475 sayılı İş Kanunu m. 14 (kıdem tazminatı; yürürlükte kalan hüküm).
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m. 25 (sendika özgürlüğünün güvencesi ve sendikal tazminat).
4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu m. 51 (işsizlik ödeneğine hak kazanma şartları).
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 433 (deneme süreli hizmet sözleşmesi).
5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun m. 10 (tecrübe müddeti).
854 sayılı Deniz İş Kanunu (deneme süresi ve bildirimsiz fesih).
Yargı kararları
Aşağıdaki kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2018/5298, K. 2018/12852, T. 23.05.2018.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2011/29945, K. 2013/25574, T. 09.10.2013.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2011/17043, K. 2013/16871, T. 03.06.2013.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2008/6168, K. 2008/32048, T. 25.11.2008.
Doktrin ve akademik kaynaklar
Deneme süreli iş sözleşmesinin hukuki niteliği ve deneme kaydının geçerlilik şartlarına ilişkin iş hukuku çalışmaları.
Deneme süresinde fesih hakkının sınırları ve hakkın kötüye kullanılması yasağına dair incelemeler.
Eşit davranma borcunun işe alım ve deneme sürecine yansımasına ilişkin akademik yayınlar.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları vardır; karar vermeden önce bir avukata danışılması gerekir.