Köylere hizmet götürme birliği, kendine özgü bütçesi ve organları bulunan bağımsız bir kamu tüzel kişisidir. Bu nedenle birliğin işlem ve eylemlerinden doğan davalarda husumet doğrudan birliğe yöneltilir; il özel idaresine ya da kaymakamlığa değil.
Bu yazıda birliğin tüzel kişiliğinin sonuçları, il özel idaresiyle organik bağ bulunmaması, kaymakamlığın taraf ehliyeti sorunu, bütçe içi işletme borçlarında sorumluluk ve husumetin yanlış yöneltilmesi hâlinde izlenecek yol ele alınıyor.
Birliğin Tüzel Kişiliği Var mı?
Vardır. Köylere hizmet götürme birlikleri, 5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu çerçevesinde kurulan ve kamu tüzel kişiliğini haiz mahalli idare birlikleridir.
Birliğin kendi organları, kendi bütçesi ve kendi malvarlığı bulunur. Bu nedenle üstlendiği borçlardan bizzat sorumludur.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu sonucu açıkça ortaya koymuştur (E. 2023/1662, K. 2023/3901, T. 14.03.2023; E. 2023/18014, K. 2023/16422, T. 01.11.2023).
İl Özel İdaresiyle Organik Bağ Var mı?
Yoktur. Birlik, il özel idaresinin bir organı ya da alt birimi değildir. Aralarında organik bağ bulunmadığından il özel idaresine husumet yöneltilemez.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi ve 7. Hukuk Dairesi kararlarında da bu ayrım yapılmaktadır (4. HD, E. 2015/14829, K. 2016/1140, T. 28.01.2016; 7. HD, E. 2014/16839, K. 2015/10528, T. 28.05.2015).
Bu nedenle il özel idaresine karşı açılan dava, pasif husumet yokluğundan reddedilir.
Kaymakamlığa Dava Açılabilir mi?
Açılamaz. Kaymakamlık ayrı bir tüzel kişiliğe sahip değildir; Anayasa m. 123/3 uyarınca kamu tüzel kişiliği ancak kanunla ya da kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur.
Kaymakam, köylere hizmet götürme birliğinin başkanı sıfatıyla birliği temsil eder. Bu temsil ilişkisi, kaymakamlığa taraf ehliyeti kazandırmaz.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi ve 9. Hukuk Dairesi bu sonucu ortaya koymuştur (10. HD, E. 2016/17747, K. 2019/3493, T. 15.04.2019; 9. HD, E. 2022/11647, K. 2022/13351, T. 26.10.2022).
Sürelerin kaçırılması hak kaybına yol açar. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.
Bütçe İçi İktisadi İşletmenin Borcu
Birliğe bağlı bütçe içi iktisadi işletmeler, birlikten ayrı bir tüzel kişilik oluşturmaz. Bu işletmeler birliğin bütçesi içinde yer alır ve faaliyetlerinden doğan borçlardan birlik sorumlu olur.
İşletmenin ayrı bir vergi numarası bulunması ya da ticari defter tutması bu sonucu değiştirmez. Ayrı tüzel kişilik, ancak kanunla kurulabilir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bu çerçeveyi ortaya koyan kararlar vermiştir (E. 2024/1470, K. 2025/1630, T. 06.02.2025; E. 2016/17747, K. 2019/3493, T. 15.04.2019).
İstisnai Yapılarda Durum
Tüzel kişiliği bulunmayan istisnai yapılar bakımından yasal temsilcinin İçişleri Bakanlığı olduğu kabul edilmektedir. Bu durum, dava açmadan önce mevzuat ve kuruluş belgeleriyle doğrulanmalıdır.
Birliğin tasfiye edilmiş olması hâlinde ise hak ve borçlarının kime devredildiği araştırılır. Devralan idare varsa husumet ona yöneltilir.
Husumet Yanlış Yöneltilirse Ne Olur?
Dava, pasif husumet yokluğundan reddedilir. Bu ret esastan değil taraf sıfatı yokluğundan verilir ve yargılama gideriyle vekâlet ücreti davacı aleyhine hükmedilir.
Düzeltme imkânı sınırlıdır. Maddi hata varsa HMK m. 124/2 uyarınca karşı tarafın rızası aranmaksızın düzeltme yapılabilir; kabul edilebilir yanılgı hâlinde ise hâkim izniyle taraf değişikliğine karar verilebilir (m. 124/3).
Birlik ile kaymakamlık arasındaki karışıklık, idari yapının karmaşıklığı nedeniyle kabul edilebilir yanılgı kapsamında değerlendirilebilmektedir. Yine de bu imkâna güvenmek yerine davanın baştan doğru tarafa açılması gerekir.
Taraf değişikliğinin usulüne ilişkin ayrıntıları cevap süresi, taraf değişikliği ve tanık listesi yazısında ele aldım.
İşçilik Alacaklarında Sorumluluk
Birlikte çalışan işçilerin alacaklarından birlik sorumludur. Birlik, işçiyi doğrudan istihdam etmişse işveren sıfatını taşır.
İşin bir yükleniciye ihale edilmesi hâlinde ise asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulup kurulmadığı değerlendirilir. Birlik kendi görev alanına giren bir işi devretmişse asıl işveren sıfatı devam eder.
Bu değerlendirmenin ayrıntılarını asıl işveren, alt işveren ve ihale makamı ayrımı yazısında inceledim.
Hizmet Tespiti Davalarında Husumet
Sigortalılığın tespiti davalarında husumet, işveren sıfatını taşıyan birliğe ve Sosyal Güvenlik Kurumuna birlikte yöneltilir. Kurumun davada yer alması zorunludur.
Birliğin tasfiye edilmiş olması hâlinde, hak ve borçlarını devralan idarenin belirlenmesi gerekir. Devralan idare yoksa Kurum aleyhine dava sürdürülür.
Bu davalarda arabuluculuk dava şartı uygulanmaz.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Uyuşmazlığın niteliği görevi belirler. İşçilik alacaklarında iş mahkemesi, eser ve mal alım sözleşmelerinden doğan alacaklarda asliye hukuk ya da asliye ticaret mahkemesi görevlidir.
Birliğin idari işlemlerine karşı açılacak iptal davaları ise idari yargıda görülür. Bu ayrımın baştan yapılması, görevsizlik kararıyla kaybedilecek süreyi önler.
Yetkili mahkeme kural olarak davalının bulunduğu yer mahkemesidir. İş davalarında işin yapıldığı yer mahkemesi de yetkilidir.
30 Soruda Köylere Hizmet Götürme Birliği
1. Köylere hizmet götürme birliğinin tüzel kişiliği var mı?
Vardır. 5355 sayılı Kanun çerçevesinde kurulan, kamu tüzel kişiliğini haiz mahalli idare birliğidir.
2. Davayı kime açmalıyım?
Doğrudan birliğe. Birlik kendi malvarlığıyla sorumludur (Yargıtay 9. HD, E. 2023/1662).
3. İl özel idaresine açabilir miyim?
Açamazsınız. Aralarında organik bağ bulunmadığından dava husumet yokluğundan reddedilir.
4. Kaymakamlığa dava açılabilir mi?
Açılamaz. Kaymakamlığın ayrı tüzel kişiliği yoktur; taraf ehliyeti bulunmaz.
5. Kaymakamın rolü nedir?
Birliğin başkanı sıfatıyla birliği temsil eder. Bu temsil, kaymakamlığa taraf ehliyeti kazandırmaz.
6. Bütçe içi işletmenin borcundan kim sorumlu?
Birlik sorumludur. İşletme ayrı bir tüzel kişilik oluşturmaz.
7. İşletmenin ayrı vergi numarası var, fark eder mi?
Etmez. Ayrı tüzel kişilik ancak kanunla kurulabilir (Anayasa m. 123/3).
8. Birlik tasfiye edilmişse ne olur?
Hak ve borçlarının kime devredildiği araştırılır; devralan idare varsa husumet ona yöneltilir.
9. Tüzel kişiliği olmayan yapılarda kim temsilci?
İstisnai yapılarda yasal temsilcinin İçişleri Bakanlığı olduğu kabul edilmektedir.
10. Husumeti yanlış yönelttim, ne olur?
Dava pasif husumet yokluğundan reddedilir; yargılama gideri ve vekâlet ücreti aleyhinize hükmedilir.
11. Düzeltebilir miyim?
Maddi hata varsa HMK m. 124/2, kabul edilebilir yanılgı varsa m. 124/3 uyarınca düzeltme mümkün olabilir.
12. Bu karışıklık kabul edilebilir yanılgı sayılır mı?
İdari yapının karmaşıklığı nedeniyle bu kapsamda değerlendirilebilmektedir. Yine de baştan doğru tarafa dava açılmalıdır.
13. Zamanaşımı bu arada işler mi?
İşler. Yanlış tarafa açılan dava, doğru taraf bakımından zamanaşımını kesmeyebilir.
14. Dava açmadan önce ne yapmalıyım?
Birliğin kuruluş kararını, tüzüğünü ve bütçe belgelerini temin edin; sözleşme ve faturadaki muhatabı kontrol edin.
15. Bu belgeleri nereden alırım?
Birlikten, valilik ve kaymakamlık kayıtlarından. Dava içinde celbi de istenebilir.
16. İşçilik alacaklarından kim sorumlu?
İşçiyi doğrudan istihdam eden birlik. Bu hâlde birlik işveren sıfatını taşır.
17. İş ihale edilmişse durum ne?
Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulup kurulmadığı değerlendirilir. Birlik kendi görev alanına giren işi devretmişse asıl işveren sıfatı sürer.
18. Hizmet tespiti davasında husumet kime?
İşveren sıfatını taşıyan birliğe ve Sosyal Güvenlik Kurumuna birlikte.
19. Kurumu davaya dâhil etmezsem?
Kurumun davada yer alması zorunludur; eksiklik giderilmezse dava reddedilir.
20. Hizmet tespitinde arabuluculuk şart mı?
Şart değildir. Bu davalarda arabuluculuk dava şartı uygulanmaz.
21. İşçilik alacağında arabuluculuk şart mı?
Şarttır. İşçilik alacakları ve işe iade taleplerinde arabuluculuk dava şartıdır.
22. Hangi mahkeme görevli?
Uyuşmazlığın niteliğine göre iş mahkemesi, asliye hukuk ya da asliye ticaret mahkemesi.
23. İdari işleme karşı nereye başvurulur?
Birliğin idari işlemlerine karşı iptal davası idari yargıda açılır.
24. Yetkili mahkeme neresi?
Kural olarak davalının bulunduğu yer mahkemesi. İş davalarında işin yapıldığı yer mahkemesi de yetkilidir.
25. Birliğe icra takibi yapılabilir mi?
Yapılabilir. Kamu tüzel kişilerinin malları bakımından haczedilmezlik kuralları ayrıca değerlendirilir.
26. Birliğin malları haczedilebilir mi?
Kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar haczedilemez. Bu ayrım her mal bakımından ayrı incelenir.
27. Mal ve hizmet alımı alacağında kim muhatap?
Sözleşmenin tarafı olan birlik. Fatura ve sözleşmedeki muhatap belirleyicidir.
28. Zamanaşımı süresi ne kadar?
Alacağın niteliğine göre değişir. İşçilik alacaklarında beş yıl, sözleşmeden doğan genel alacaklarda on yıl uygulanır.
29. Hangi belgeleri toplamalıyım?
Sözleşme, ihale dosyası, faturalar, hak ediş belgeleri, yazışmalar ve varsa hizmet dökümü.
30. En sık yapılan hata nedir?
Davanın kaymakamlığa ya da il özel idaresine açılması. Bu hata esasa girilmeden davanın reddiyle sonuçlanır.
Sonuç
Köylere hizmet götürme birliği, ayrı tüzel kişiliği ve bütçesi bulunan bir kamu tüzel kişisidir. Bu nedenle husumet doğrudan birliğe yöneltilmelidir.
Kaymakamlığın ayrı tüzel kişiliği bulunmadığından taraf ehliyeti yoktur; kaymakam yalnızca birliği temsil eder. İl özel idaresiyle ise organik bağ bulunmaz.
Bütçe içi iktisadi işletmeler de ayrı tüzel kişilik oluşturmaz; bu işletmelerin borçlarından birlik sorumludur. Dava açmadan önce kuruluş ve bütçe belgelerinin incelenmesi, esasa girilmeden verilecek bir ret kararını önler. Kendi durumunuzu değerlendirmek isterseniz iletişime geçebilirsiniz.
Kaynakça
Mevzuat
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 123 (idarenin bütünlüğü ve kamu tüzel kişiliğinin kurulması), m. 127 (mahalli idareler).
5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu m. 1-4 (kuruluş ve tüzel kişilik), m. 18 (köylere hizmet götürme birlikleri), m. 19-21 (bütçe ve denetim).
5335 sayılı Kanun m. 30 (birliklerin kuruluş ve işleyişine ilişkin düzenleme).
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 50-51 (taraf ehliyeti), m. 114 (dava şartları), m. 124 (tarafta iradi değişiklik).
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 86 (hizmet tespiti).
Yargı kararları
Aşağıdaki kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/1662, K. 2023/3901, T. 14.03.2023.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/18014, K. 2023/16422, T. 01.11.2023.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2022/11647, K. 2022/13351, T. 26.10.2022.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2016/17747, K. 2019/3493, T. 15.04.2019.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2024/1470, K. 2025/1630, T. 06.02.2025.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2015/14829, K. 2016/1140, T. 28.01.2016.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2014/16839, K. 2015/10528, T. 28.05.2015.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2011/19737, K. 2011/21229, T. 14.12.2011.
Doktrin ve akademik kaynaklar
İdare hukuku eserlerinde mahalli idare birlikleri ve kamu tüzel kişiliğinin kurulmasına ilişkin bölümler.
Taraf ehliyeti ve husumet kavramlarına dair medeni usul hukuku çalışmaları.
Kamu tüzel kişilerinin mallarının haczedilmezliğine ilişkin incelemeler.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları vardır; karar vermeden önce bir avukata danışılması gerekir.